Terug naar overzicht Architectuur in Utrecht

Aan spraakmakende architectuur en stedenbouw heeft Utrecht eigenlijk nooit gebrek gehad. Neem alleen al de beroemde Dom, die na eeuwen nog iedere voorbijganger imponeert. Of het gebied rond het station, waarvan de ontwikkeling zoveel ophef heeft veroorzaakt dat spraakmakend niet meer het juiste woord is. In de jaren tachtig ontstond in de Uithof, onder leiding van Rem Koolhaas’ OMA, een campus die zich inmiddels de bijnaam ‘staalkaart van de Nederlandse architectuur’ heeft verworven en waar nog steeds wordt gebouwd. Binnenkort wordt de nieuwe universiteitsbibliotheek (UBU) geopend, een ontwerp van Wiel Arets.

Vijf eeuwen geschiedenis
Er zijn gemakkelijk nog meer voorbeelden te verzinnen, zelfs zonder de ‘gewone’ sporen die het rijke verleden van Utrecht heeft achtergelaten erbij te betrekken. Die zie je al in een enkel rondje om de Dom: binnen tien minuten trekken vijf eeuwen architectuurgeschiedenis voorbij. Formele baksteen, Art Nouveau, classicisme, barok, het is er allemaal. Op de bijna groteske schaal van de Dom of in de details bij een winkelentree, soms met monumentale strengheid en soms met uitgesproken frivoliteit. Deze variatie vind je door bijna de hele binnenstad van Utrecht, met als hoogst toepasselijk middelpunt het stadhuis dat al die eeuwen en uiteenlopende stijlen in zich lijkt te bergen. Met een knipoog, zelfs.

Contrasten en eenheid
Nieuw is ook niet helemaal het juiste woord. Het stadhuis van Utrecht is tegelijkertijd nieuw en oud en daarmee houden de contrasten niet op. Aan de buitenkant lijkt het gebouw verstoppertje te spelen. Nieuwe delen groeien uit en dóór stokoude stukken, soms is het gebouw bijna onzichtbaar en soms is het dominant. Ook binnen zetten de tegenstellingen en verrassingen zich door. Complete buitengevels zijn binnenwanden geworden, hele gebouwen zelfs lijken opgeslokt, een trap wekt de indruk in het niets te verdwijnen. Op sommige plekken, zowel binnen als buiten, is het net alsof je in een tekening van
Escher staat. Dit verbazende gebouw is een ontwerp van de Spaanse architect
Enric Miralles. Toen hij begon was het stadhuis een bonte verzameling min of meer losse gebouwen. Restanten van de huizen Lichtenberg en Hasenberg uit de twaalfde en dertiende eeuw, een zeventiende-eeuwse renaissancegevel en een compleet neoclassicistisch stadhuis uit de negentiende eeuw. De invoering van de burgerlijke stand kon toen ook niet ongemerkt aan Utrecht voorbijgaan. Dan waren er nog aanbouwen en uitbreidingen uit de jaren veertig, toen de gemeentelijke diensten opnieuw werden gecentraliseerd. Miralles kreeg de opdrach

	"Stadhuis van Utrecht"

t eenheid in verscheidenheid aan te brengen, maar met het behoud van monumentale delen.

Afleesbare geschiedenis
Het resultaat mag verbluffend genoemd worden. Miralles verplaatste de hoofdingang van de Oudegracht naar de Ganzemarkt en richtte het plein opnieuw in. Vanuit bijna iedere hoek is te zien met hoeveel aandacht voor detail en precisie Miralles werkte. De manier waarop oud en nieuw bij elkaar komen laat de eenheid zien, maar de afwisseling is zo groot dat je op het eerste gezicht het stadhuis nog steeds een verzameling losse gebouwen zou kunnen noemen. De neoclassicistische façade staat nog streng Grieks te zijn aan de Stadhuisbrug en om de hoek lijkt ook alles bij het oude gebleven. Maar opeens is er nieuw staal langs zeventiendeeeuwse muren, de middeleeuwen liggen daar weer naast en nog even verder zweeft een nieuwe erker boven een net iets minder moderne trap, die blijkbaar ooit naar een deur leidde. Nog een keer de hoek om en je kijkt naar een nieuwe gevel aan een nieuw plein. De oude delen die tussen het nieuwe zitten en zelfs die er ingelijst voor hangen zie je dan pas. De geschiedenis moet afl eesbaar zijn, zei Miralles zelf.

Ooit een doolhof
Het feest gaat binnen onverminderd door. Een buitenmuur is niet alleen binnenwand geworden maar ook een prikbord vol schilderijen. Erachter ligt als Jonas in de walvis de Grote Hal die op twaalfde-eeuwse fundamenten staat. Verderop heeft de Grote Trouwzaal een schitterende inrichting uit de jaren dertig van de vorige eeuw. De Kleine Trouwzaal, zelf een van de oudste delen van het stadhuis, is ingericht door het Centraal Museum naar ontwerp van Jurgen Bey. In de raadzaal vind je dan nog werk van Wim T. Schippers. Miralles blijf je overal zien, in grote dingen als de manier waarop de Grote Hal aangepast is tot in kleine dingen als een kast, in de zichtbare overgangen tussen de oude panden en in de ruimtelijkheid van het gebouw dat vroeger een doolhof geweest moet zijn. Miralles zelf heeft de opening van het stadhuis niet mogen meemaken, hij overleed in juli 2000. Hij had toen nog een ander spectaculair project opgestart: de nieuwbouw van Holyrood, het parlementsgebouw van Schotland. Dit werd geopend in september 2004 en trok in de eerste negen weken meer dan honderdduizend bezoekers. Iets dichterbij huis kunt u ook het werk van Miralles bewonderen: kom naar Utrecht en verbaas u.

Actief betrokken
Wilt u meer, dan is het Architectuurcentrum Aorta een goed adres. Opgericht in 1996 bevinden zich in deze stichting architecten, bouwers en overheden aan dezelfde tafel. Het doel is informatie te leveren

	"#"

over architectuur en stedenbouw in Utrecht, zowel aan het publiek (ook aan kinderen!) als aan professioneel betrokkenen, om zo de ‘discussie over de gebouwde omgeving te stimuleren’. In de praktijk betekent dit dat u er terechtkunt voor een groot aantal verschillende activiteiten die betrekking hebben op bouwen in de stad Utrecht. In het gebouw van Aorta zelf, pal achter de Dom, is een bibliotheek en er zijn regelmatig tentoonstellingen en lezingen. Zoals over Bredero’s Bouwbedrijf, tientallen jaren het toonaangevende aannemingsbedrijf van Nederland en verantwoordelijk
voor de introductie van het begrip projectontwikkeling in Europa. Toen hadden ze al het Sydney Opera House gebouwd, en Hoog-Catharijne zou nog volgen. Een bouwbedrijf met een grote betekenis voor Nederland waarover ook een boek is gepubliceerd. In mei is het project van start gegaan rond de Limes, de Romeinse grens die door Utrecht liep. Zowel in de stad als daarbuiten wil men die nu vrijwel onzichtbare grens weer laten zien. Daarvoor is mede door Aorta een ontwerpwedstrijd gerealiseerd. Daarnaast organiseert Aorta in de zomermaanden een groot aantal rondleidingen langs en door Utrechtse gebouwen. Inschrijven is aan te raden.

Enric Miralles (1955-2000)
Enric Miralles werd geboren in Barcelona en was sinds 1978 architect. Hij had samen met zijn Italiaanse vrouw een architectenbureau. Hij was een snel rijzende ster onder de Spaanse architecten. Zijn doorbraak realiseerde hij onder zijn vakgenoten met de begraafplaats bij het Spaanse Igualada. Deze prachtige begraafplaats is op een schitterende manier in het landschap opgenomen. Het is tevens de plek waar hij ook zelf is begraven. Na dat ontwerp kreeg hij andere – veelal eervolle – opdrachten, zoals het opnieuw inrichten van de promenade van Reus. Dit is de geboorteplaats van Gaudi – dé architect van Barcelona. Ook mocht hij twee stadions voor de Olympische Spelen ontwerpen in zijn geboortestad en een sportcentrum in Alicante. Bij Miralles was de scheidslijn tussen kunst en architectuur niet altijd even duidelijk. Zelf vond hij dit onbelangrijk. Net als hij het niet van belang vond om als architect een al te nadrukkelijke invloed op een bestaand stadsbeeld uit te oefenen. Zeker niet als het om een oude stad gaat. Behalve architect was Miralles docent aan de School voor Architectuur in Barcelona, gaf hij masterclasses aan de Stadelschule in Frankfurt en gastcolleges op vele universiteiten in Europa. In 1996 won hij de Gouden Leeuw van de architectuur Biënnale van Venetië en de eerste Nationale Architectuurprijs van Spanje.