Terug naar overzicht Ouder dan de stad zelf

’s-Hertogenbosch wordt overspoeld door een weldadige lentezon. In de binnenstad overheersen de historische gebouwen, en de middeleeuwse structuur van de stad biedt een levendig straatbeeld met vele intieme plekken. Door de stad dwalend wordt mijn aandacht getrokken door de refl ectie van water op een diepte van drie à vier meter. Het is de raadselachtige Binnendieze, een stelsel van middeleeuwse waterstromen die aan de wieg heeft gestaan van de stad. Een rondvaart over de Binnendieze is spectaculair. Via het water wordt een verborgen labyrintische wereld ontsloten.

’s-Hertogenbosch groeide in de middeleeuwen in een rap tempo uit tot één van de grootste steden van De Nederlanden. Aan het begin van de dertiende eeuw werden de eerste stadsmuren aangelegd, die anderhalve eeuw later al weer te krap waren om de groei van de bevolking binnen de veste op te vangen. Deze snelle groei was het gevolg van de uitzonderlijk goede strategische ligging van de stad. Gelegen temidden van een deltagebied, waar het water van de rivieren de Dommel en de Aa samenvloeit en als de rivier de Dieze haar weg vervolgt richting het Maasdal, werd het water eenvoudig als stadsgracht om de veste heengeleid. De samenkomst van water- en landwegen vormde een stimulans voor handel en verkeer. De stadsmuren, de rivieren als stadsgrachten en de drassige omgeving
van het deltagebied, boden uitstekende mogelijkheden de stad te verdedigen tegen plunderaars en vreemde legers.

Ouder dan de stad zelf
Gedreven door het ruimtegebrek begon men halverwege de veertiende eeuw de grotendeels nog bestaande stadsmuren aan te leggen, die het oppervlak van de stad in één keer vertienvoudigden. Een ambitieus bouwkundig, maar ook waterbouwkundig initiatief, want wederom werd het water van de Dommel en de Aa rondom de veste geleid. De oude deels natuurlijke beddingen van de rivieren, die nu binnen de stadsmuren kwamen te liggen, bleven gehandhaafd en gaandeweg uitgebreid tot een netwerk van waterlopen. Dit stelsel van stromend water wordt ‘De Binnendieze’ genoemd. Deze Binnendieze is ouder dan de stad zelf. De oude beddingen van de rivieren de Dommel en de Aa zijn vanzelfsprekend ouder, maar ook de uitbreidingen van waterlopen werden eerst gegraven voordat er percelen als bouwgrond werden vrijgegeven. Het levendige middeleeuwse stratenpatroon met haar vele bochtige straten is vaak een directe afgeleide van de loop van het water. De Binnendieze ligt telkens aan de achterzijde van de percelen, waardoor zij na bebouwing grotendeels uit het straatbeeld verdween. Aan de straat werden de woonhuizen gebouwd en aan de waterzijde werden bedrijfjes opgericht voor bijvoorbeeld het verven van lakens,

	"'Het is de raadselachtige Binnendieze, een stelsel van middeleeuwse waterstromen die aan de wieg heeft gestaan van de stad.'"

het looien van leer en het brouwen van bier. Via het water werden materialen, brandstoffen en handel aan- en afgevoerd.

Overkluisd
Vanaf de vijftiende eeuw begon het karakter van de Binnendieze sterk te veranderen. Langzamerhand werden de oorspronkelijke aarden taluds met houten beschoeiingen ver-
vangen door opgemetselde kademuren. Tegelijkertijd nam wederom de druk op de beschikbare ruimte toe en metselde men steeds vaker draagconstructies van togen over het water om er huizen op te bouwen. Geleidelijk aan werd het water over afstanden van soms honderden meters overkluisd (bebouwd), zodat de Binnendieze nog verder uit het zicht verdween. Terwijl de vrouwen er hun was deden en zelfs drinkwater uit de Binnendieze schepten, raakte het water steeds sterker vervuild. Het binnenkomende rivierwater was al niet schoon, maar werd vervolgens belast met steeds meer rioolwater. Als er in de negentiende eeuw wederom een bevolkingsexplosie plaatsvindt escaleert het probleem. De Binnendieze vormde een haard van ziektekiemen en ondragelijke stank. Er gingen steeds vaker stemmen op om de Binnendieze te dempen, wat incidenteel ook gebeurde en in 1969 besloot de Gemeenteraad tot gehele demping over te gaan. Echter, voordat men daadwerkelijk hiertoe overging, werd in 1972 de gehele binnenstad van Den Bosch aangewezen als beschermd stadsgezicht. De rijksoverheid stelde een grote bijdrage beschikbaar om de resterende drieëneenhalve kilometer, van de twaalf die de Binnendieze ooit gekend heeft, in haar geheel te restaureren. Het is het grootste en langdurigste waterbouwkundig restauratiewerk dat ooit in Nederland is uitgevoerd. Er worden nu verschillende rondvaarten gegeven die de verborgen wereld van de Binnendieze ontsluiten en inzicht geven in de geschiedenis van de stad.

Rondvaart
Als we bij de Molenstraat via een houten trap afdalen naar het waterniveau wordt vrijwel meteen duidelijk dat we een andere wereld binnenstappen. De kleine boot voert ons weg uit de vertrouwde omgeving en vaart het labyrint van de Binnendieze binnen. In luttele ogenblikken zijn we gedesorienteerd doordat we in een bochtig patroon telkens onder overkluizingen en bruggen doorvaren en afslagen nemen. De kades bestaan uit zwaar, eenvoudig metselwerk, waar her en der planten opschieten uit de voegen. Aan deze begroeiing zijn de oorspronkelijke oude delen van de kademuren te herkennen die, door een zachtere steensoort en het gebruik van kalkspecie, na verwering een voedingsbodem bieden voor planten. Al snel wordt duidelijk dat de bebouwing langs de Binnendieze een totaal andere sfeer heeft dan de bebouwing aan de straten van de Bossche binnenstad. Hier langs het water heerst de archaïsche pragm

	"'De kleine boot voert ons weg uit de vertrouwde omgeving en vaart het labyrint van de Binnendieze binnen.'"

atische esthetiek van de middeleeuwen. Terwijl de Bosschenaren aan de straatzijde de gevels van de woningen, of zelfs hele panden, aanpasten aan de heersende bouwstijlen, is de bebouwing langs het water grotendeels authentiek gebleven. Het metselwerk van de togen en de gebouwen die zij dragen versmelten met de kademuren tot een amorf geheel, maar er zijn uitzonderingen. Zo varen we onder het enig overgebleven houten huis uit de vroege middeleeuwen door en onder het koor van de zestiende-eeuwse laatgotische kloosterkerk van de Kruisbroeders. Het is een bizar gezicht. Daar waar de kleinschaligheid en eenvoud van de doorsnee middeleeuwse bouw overheersen, verheft zich hier boven de Binnendieze een grote massa, die rijkelijk voorzien is van details. Door lichtinval achter het koor ontstaat er een vorm van coulissewerking, waarbij het koor los lijkt te komen van haar basement. Het is een magische wereld waar we doorheen varen en het duurt niet lang of ik krijg het gevoel deel te nemen aan een reis door de tijd.

Omgekeerd archeologisch onderzoek
Telkens als de schipper de boot een overkluizing instuurt worden we overvallen door de donkere, sombere en benauwende ruimte die we binnenvaren. Waar oude, niet meer in gebruik zijnde, goten dreigen hun afvalwater over ons uit te storten. Met slechts in de verte de belofte van verlossing. Een punt, waar het licht, als een goddelijk licht, van boven de ruimte in schijnt. Evenals in de middeleeuwse kathedralen wordt de blik telkens naar boven gericht, als een symbool voor de besloten naar binnen gekeerde middeleeuwse gemeenschap die in de relatie met god haar leidraad zoekt. Via de Kruisbroedershekel verlaten we plotseling de binnenstad. Op de Singelgracht, die langs de stadsmuur loopt, kunnen we in contrast met de stad het ruime landschap van de Bossche Broek overzien. Het is alsof we hier net als de renaissancemens de zin in ruimte ontdekken. De open ruimte die een avontuur belooft van het vergroten van kennis en inzicht. Door de Grote Hekel varend keren we terug in de stad en wederom zijn we een speelbal van het visueel ruimtelijke spektakel van de Binnendieze. Dan ervaren we de vervreemding om vanuit de sfeer van de middeleeuwen omhoog te kijken naar de veelal kortstondige, door kademuren en middeleeuwse bebouwing ingekaderde, fragmenten van het hedendaagse Den Bosch. Als een omgekeerd archeologisch onderzoek kijken we vanuit het middeleeuwse verleden naar fragmenten van het heden. Als een moderne kunstenaar of onderzoeker houden we het onderwerp in een ongewoon perspectief tegen het licht. In een poging alles wat we denken te weten overboord te gooien. Om met een frisse blik naar de dingen te kunnen kijken, in een eindeloze zoektocht naar nieuwe ervaringen, nieuwe inzichten en nieuwe vormen van schoonheid.

	"'Een punt, waar het licht, als een goddelijk licht, van boven de ruimte in schijnt.'"