Terug naar overzicht Joos Clijsen

Niemand weet wat kunst is, maar we weten allemaal wat kunst aanricht: herkenning en vervreemding, een emotie die begint waar de realiteit wordt vervangen door de verbeelding. Dieren maken geen kunst. De natuur maakt geen kunst. Kunst is mensenwerk. En de tijd draait alles om. Portret van een monumentale Haarlemse kunstenares.

Ieder die zich wel eens buiten de deur waagt, heeft ze gezien. Grote, monumentale, in het landschap liggende objecten van leem, steen, lood, gedroogde aarde. Ze reiken tot hoog in de hemel. Soms liggen ze in het schemerlicht onder de gewelven van een kerk, dan weer zijn ze zichtbaar in een stationshal, of verborgen in een hofje, een park, een raadhuis, een kasteel, een fabriek. Ze hebben de vorm van een omgekeerde poort, een boog, een kist, een uitgestorven beest. Ze dragen een boodschap uit, maar geen moraal. Het heeft ook iets met tijd te maken: een wereld die miljoenen jaren geleden bestond, of had kunnen bestaan. Wat bedoelt de kunstenaar? Onbelangrijke vraag, het gaat om wat daar staat of ligt en verwondering oproept. Het gaat om vragen. De antwoorden mag iedereen zelf verzinnen. De kans is groot dat het object een kunstwerk is van de Haarlemse beeldhouwster en kunstenaar Joos Clijsen. Wie ooit een object van haar heeft gezien, herkent de stijl altijd. Dan blijft er nog mysterie genoeg over. De Clijsen-monumenten buiten Haarlem zijn tijdelijke installaties die doorgaans na verloop van een bepaalde periode worden afgebroken. Ze zijn onder meer te zien geweest in Den Haag, Heerlen, Alkmaar, Amstelveen, Apeldoorn, Deventer, Heemstede, door heel Noord-Holland en zelfs in Berlijn.

Het leven omgekeerd
Joos Clijsen houdt zich bezig met vergankelijkheid. Die probeert ze te ontrukken aan de tijd, of een nieuwe plaats te geven. Zo is ze tijdenlang geobsedeerd geweest door een uitgestorven diersoort, minimale geleedpotige weke insectachtigen met ronde, geribde vleugeltjes, de Leanchoiliae. Ze waren er ver voor de mens, in het Cambrium Tijdperk bijna 600 miljoen jaar geleden. Honderdvijftig versteende, tot reuzen uitgegroeide beestjes marcheren in gelid over het veld van kasteel het Nijenhuis in Heino, maar ook in haar overwoekerde tuin aan het Haarlemse Ripperdapark. Joos heeft ze teruggeroepen. Ze bestaan weer. Prehistorie en toekomst, heden en nooit, ze kantelt de tijd alsof het een te bewerken brok graniet is, op zoek naar een eigen vorm. Het is de paradox van de tijd die haar telkens tot nieuwe thema’s voert. Paradoxen inspireren haar. Een van haar werken uit 2003 is een voorstelling van doodskisten. Het is een allegorie in 3 fasen. Ze noemt het werk Apocalyps. ‘Voor mij betekent Apocalyps niet het einde van de wereld, maar onthulling. Het is geëxposeerd in de Haarlemse Grote Kerk. Er is geluid bij en bewegend beeld. In de eerste fase

	"Wie ooit een object van haar heeft gezien, herkent de stijl altijd. Dan blijft er nog mysterie genoeg over.."

zijn de kisten gesloten. Dat is de dood. Dan worden de deksels met ijzeren takels omhoog gesjord, je zou dat een opening naar nieuw leven kunnen noemen. In de slotfase liggen de kisten open. Het is precies het omgekeerde van wat wij beleven: wij gaan van het leven naar de dood, niet omgekeerd.’ Op de N201 van Haarlem naar Hoofddorp ziet de automobilist langs de weg een merkwaardige gigantische stenen druppel op een vierhoekige schuine constructie. Joos noemt dat Versteend Water. Het is een herinnering, of wie weet een toekomstbeeld van de Haarlemmermeer en het water dat de Lage Landen verdronk en omspoelde. Het water is nu steen geworden. De rondingen suggereren de cycli van de natuur. ‘Natuur, aarde, eeuwigheid, paradox, verwondering. Op de A50 tussen Arnhem en Apeldoorn liggen twee reusachtige voorwerpen in de vorm van een kom. Ze zoeken de hemel af, maar zijn geworteld in de grond.’

Lood, leem en blauw
In de Deventerse Bergkerk heeft de aarde gestalte gekregen als een rij gesloten massieve gewelven van leem. Al die vormen worden thuis getekend, of voorverwerkt als enorme tekeningen en schetsen. De materialen waarmee ze het meest heeft gewerkt zijn lood en leem, met als kleur het blauw. Ze is ook niet bang voor hout met druipend teer. Tegenstellingen inspireren haar. In Neuenhaus, Duitsland, staat das Alte Rathaus. Dat heeft ze op zijn kop neergezet in het huis Ripperdapark 12. Maar ze verhuist ook van Haarlem naar andere oorden. Het Retiradegebouwtje van perron 1 van het Haarlemse station, genaamd De Denker (naar het beeld van Rodin) heeft ze geplaatst in het Overijsselse Delden. Zelf is Joos Clijsen ook een paradox. Ze begon laat, pas in 1983, na haar opleiding aan de Rietveld Academie. In die tussentijd is ze moeder, weduwe en grootmoeder geworden. In het atelier staat dan ook altijd een box voor de nieuwe baby. Haar kunstwerken zijn vaak gigantisch en trotseren de jaren. Maar ze heeft niet veel tijd meer. Ze accepteert het vonnis: borstkanker met uitzaaiingen. Het remt haar creativiteit niet.

Tijd, toeval en het toeval mens
‘Ik heb zoveel tijd niet meer, maar ik houd niet op.’ Ze vertelt over kunstenaars die allang gestorven en door de massa vergeten zijn, maar hun werk is al meer dan 60 jaar gemeengoed en, in zekere zin, levender dan ooit. De naderende dood schrikt haar niet af. Zo speelt ze, voorlopig vooral in haar hoofd, met een dubbelmonument, Empty Boxes genaamd die ooit in het Haarlemse Teylers Hofje kunnen worden geplant, met uitzicht op het stromende Spaarne. Een inspiratiebron voor haar is de paleontoloog Stephen Jay Gould die in 1989 het boek Wonderful Life schreef en ook een van de evolutiefilosofen was die in het VPRO-programma Een Schitterend Ongeluk optraden. Gould heeft het over toeval en evolutie. Alles is in beweging. De Leonchoilia bijvoorbeeld is allang verdwenen, maar hij heeft z

	"Ik heb zoveel tijd niet meer, maar ik houd niet op."

ich ontwikkeld via een opvolger, Picaia gracilens tot een voor-gewerveld dier waaruit ten slotte de mens ontstond. ‘Niet het product van een Goddelijke Schepper, want die doet niet mee, en er is ook geen Intelligent Design (ID) dat tegenwoordig zo in de mode is bij de Amerikanen en in ons eigen kabinet. Er is geen planning, alleen maar toeval.’ Het voorlopige hoogtepunt en een Schitterend Toeval op zich is de mens. Het had net zo goed andersom kunnen zijn. We hadden intelligent geboren kunnen zijn en verder geëvolueerd tot een prehistorisch kreeftbeestje met het lichaam van een kwal. En wat doet kunst in die theorie? ‘Kunst is ook een Schitterend Toeval. De mens is niet meer dan een tussentijds product in een chaotische, willekeurige tijd. Alleen de tijd bestaat. De tijd is geen rechte lijn, maar een beweging van cirkels en lussen.’ Naar die tijd kijkt Clijsen met een niet aflatende verwondering.

Omdraaien
Andersom, dat is een sleutelwoord in het werk van Joos Clijsen. Omdraaien, het vanzelfsprekende ter discussie stellen. Vanuit dat thema heeft ze veel werken gemaakt die tijdelijk werden geëxposeerd en daarna in onderdelen geparkeerd in haar huis. In Noord- Frankrijk bijvoorbeeld, liggen de elementen van een ironisch vrouwenmonument, genaamd Sign of Venus. ‘Het Venusteken wordt in de biologie gebruikt om aan te geven dat het om een vrouwtje gaat. Het is een cirkel met daarboven een kruis. Sommigen denken dat het een handspiegeltje voorstelt, typisch voor het vooroordeel van wat een vrouw moet zijn. Het mannenteken is een soort speer met schild. Ook hiervan is de boodschap overduidelijk.’ Wat doet Joos met zo’n symbool? Ze draait het om. Haar inspiratiebron is een bloedige veldslag, een paar honderd jaar geleden gevoerd tegen de bisschop van Munster, die nogal wreed te keer ging, kinderen afslachtte, mannen doorboorde en vrouwen verbrandde. Dat alles om meer grond te krijgen. ‘De bisschop trok op met manschappen die grote paarden bereden. Wat deden de Twentse vrouwen? Ze stuurden hitsige merries naar de hengsten, die meteen achter de wijfjes aangingen en de bisschoppelijke slagorde verstoorden. Toen grepen de vrouwen zelf maar naar de wapenen en richtten een slachting onder het mansvolk aan.’ Met dat gegeven ging Clijsen aan de slag. Voor het ‘spiegeltje’ gebruikte ze manshoge tractorbanden en daarop werden de kruisen gemonteerd. De vrouwentekens werden naast elkaar geplaatst in een steeds veranderende hoogte van de kruisen. De eerste leken nog op handspiegels, maar gaandeweg werden de kruisen als de lopen van kanonnen gedraaid en tenslotte ontstond een illusie van tanks. Ze tilt niet zo zwaar aan de symboliek. De werkelijkheid een ander licht meegeven. Monumenten van verwondering oprichten. Niet praten, maar scheppen, doen. Künstler, bilde, rede nicht, zei Goethe al. Een mens moet werken. En zich verwonderen.

	"Alleen de tijd bestaat. De tijd is geen rechte lijn, maar een beweging van cirkels en lussen."